نقطه‌ی سربه‌سر. تعریف کال و پوت را احتمالاً شنیده‌اید. این متن کمک می‌کند آن تعریف‌ها را طوری بفهمید که پیش از هر خرید بدانید قیمت دقیقاً تا کجا باید برود.
در یک نگاه
کال یا اختیار خرید (Call)، حقِ خریدن یک دارایی با قیمتی مشخص در تاریخی مشخص است
و پوت یا اختیار فروش (Put)، حقِ فروختن آن. خریدار بابت این حق پرمیوم می‌پردازد و فروشنده متعهد می‌شود.
نقطه‌ی سربه‌سر قیمتی است که اگر دارایی پایه روز سررسید به آن برسد، خریدار نه سود کرده نه زیان.
کال چیست؟ قیمتی که امروز برای فردا قفل می‌کنید
مهر ماه است و برای نوروز برنامه‌ی سفر دارید. خوب می‌دانید قیمت هتل‌ها تا اسفند چه می‌شود. هتل پیشنهاد می‌دهد امروز صد هزار تومان بدهید تا قیمت اتاق برای نوروز روی شبی دو میلیون تومان قفل شود. این پول، چه بروید چه نروید، برنمی‌گردد.
نوروز که برسد، دو حالت دارد. اگر قیمت اتاق‌ها به چهار میلیون رسیده باشد، با همان دو میلیون اتاق می‌گیرید. اگر به یک و نیم میلیون افتاده باشد، رزرو را رها می‌کنید و ارزان‌تر جای دیگری می‌مانید. بدترین اتفاق ممکن، از دست رفتن همان صد هزار تومان است.
کال دقیقاً همین است. اتاق، دارایی پایه است؛ دو میلیون تومان، قیمت اعمال؛ نوروز، سررسید؛ و صد هزار تومان، پرمیوم، یعنی قیمتی که برای خودِ این حق می‌پردازید. هتل هم نقش فروشنده‌ی کال را دارد: پول را گرفته و متعهد است اگر خواستید، اتاق را با همان قیمت بدهد، حتی اگر بیرون گران‌تر شده باشد.
یک جزء این تمثیل را جدی بگیرید: رزرو فقط برای نوروز است، نه بهمن. قراردادهای اختیار در بازار ایران هم به همین سبک، که به آن «اروپایی» می‌گویند، فقط در روز سررسید اعمال می‌شوند. البته پیش از آن می‌توانید خودِ قرارداد را هر وقت خواستید در تابلو بفروشید.
پوت چیست؟ کفی که زیر قیمت دارایی‌تان می‌گذارید
باغداری پسته‌اش را در انبار دارد و می‌خواهد سه ماه دیگر بفروشد. قیمت امروز، در این مثال فرضی، کیلویی پانصد هزار تومان است و نگرانی باغدار این است که تا آن موقع قیمت بریزد. تاجری پیشنهاد می‌دهد: «کیلویی ده هزار تومان الان بده؛ سه ماه دیگر اگر خواستی، پسته‌ات را کیلویی پانصد هزار تومان می‌خرم.»
اگر قیمت به چهارصد هزار تومان برسد، باغدار سراغ تاجر می‌رود و با همان پانصد می‌فروشد. اگر به ششصد برسد، در بازار گران‌تر می‌فروشد و قول تاجر را کنار می‌گذارد. هزینه‌اش در هر حال همان ده هزار تومان است.
باغدار خریدار پوت است: پول داده و حق فروش خریده. تاجر فروشنده‌ی پوت است: پول گرفته و متعهد به خرید شده. اگر بخواهید تفاوت این دو قرارداد را در یک تصویر نگه دارید، کال برای خریدار سقفی روی قیمت خرید می‌گذارد و پوت برای دارنده‌ی دارایی کفی زیر قیمت فروش.
چهار نقش، یک قانون
هر قرارداد دو طرف دارد؛ پس از کال و پوت، چهار نقش درمی‌آید.
جدول ۱: چهار نقش در کال و پوت
| قرارداد | خریدار | فروشنده |
| کال (اختیار خرید) | پرمیوم می‌دهد و حق خرید می‌گیرد. مثل مسافری که اتاق نوروز را رزرو کرده، امیدوار است قیمت افزایش پیدا نکند؛ اما اگر افزایش پیدا کرد، از حق خرید خود استفاده می‌کند | پرمیوم می‌گیرد و متعهد به فروش می‌شود. امیدوار است قیمت بالا نرود تا پرمیوم برایش بماند؛ اگر بالا رفت، باید با قیمت اعمال بفروشد |
| پوت (اختیار فروش) | پرمیوم می‌دهد و حق فروش می‌گیرد. مثل باغدار که پسته را دارد، امیدوار است قیمت کاهش پیدا نکند؛ اما اگر کاهش پیدا کرد، از حق فروش خود استفاده می‌کند | پرمیوم می‌گیرد و متعهد به خرید می‌شود. امیدوار است قیمت پایین نیاید تا پرمیوم برایش بماند؛ اگر پایین آمد، باید با قیمت اعمال بخرد |
قانون کل جدول یک جمله است: خریدار پول می‌دهد و حق می‌گیرد؛ فروشنده پول می‌گیرد و تعهد می‌دهد. کال یا پوت بودن این را عوض نمی‌کند.
این جدول نگاه کسی را نشان می‌دهد که خود دارایی را لازم دارد یا در اختیار دارد، مثل مسافر و باغدار. کسی که فقط روی جهت قیمت معامله می‌کند، کال را می‌خرد چون انتظار رشد دارد و پوت را چون انتظار ریزش دارد. مثال‌های ادامه‌ی این متن از همین نوع دوم‌اند.
یک تفاوت مهم را هم در نظر داشته باشید: خریدار پوت با پوتش از دارایی‌اش محافظت می‌کند و در بدترین حالت پرمیومش را از دست می‌دهد. اما فروشنده‌ی کال تعهد داده و اگر قیمت بی‌حساب بالا برود، زیانش سقف ندارد. به همین دلیل از فروشنده‌ها وجه تضمین گرفته می‌شود و از خریدارها نه.
کال و پوت را روی تابلو چطور تشخیص دهیم؟
در بازار ایران نماد هر اختیار خرید با حرف «ض» و نماد هر اختیار فروش با حرف «ط» شروع می‌شود. بعد از آن چند حرف از نام دارایی پایه و یک شماره می‌آید. نمادهایی که با «ضخود» شروع می‌شوند کال‌های سهم خودرو هستند و آن‌هایی که با «طخود» شروع می‌شوند، پوت‌هایش.
نمادها شبیه هم‌اند و شماره‌ی انتهایشان همیشه چیز روشنی نمی‌گوید. پیش از هر سفارش، شرح کامل قرارداد را بخوانید: خرید یا فروش، کدام دارایی، چه قیمت اعمالی، چه تاریخی. یک حرف اشتباه یعنی قراردادی با ریسکی کاملاً متفاوت.
نکته‌ی دوم به پول مربوط است. عددی که در تابلو می‌بینید، پرمیومِ یک سهم است، اما هر قرارداد معمولاً ۱٬۰۰۰ سهم را پوشش می‌دهد. پرمیوم ۱۵۰ ریالی یعنی ۱۵۰٬۰۰۰ ریال برای هر قرارداد، به‌علاوه‌ی کارمزدی در حد یک‌دهم درصد همین مبلغ. اندازه‌ی قرارداد را همیشه در مشخصاتش چک کنید؛ مثلاً بعد از افزایش سرمایه‌ی شرکت پایه، این عدد و قیمت اعمال تعدیل می‌شوند و دیگر رُند نیستند.
نقطه‌ی سربه‌سر کجاست و چرا از قیمت اعمال مهم‌تر است؟
برگردیم به معمای اول. سهم ۲٬۰۰۰ ریال است. کالی با قیمت اعمال ۲٬۰۰۰ ریال خریده‌اید و بابتش ۱۵۰ ریال پرمیوم به ازای هر سهم داده‌اید. روز سررسید، قیمت سهم کجا باشد تا نه سود کرده باشید نه زیان؟
جواب ۲٬۱۵۰ ریال است. قرارداد اول باید همان ۱۵۰ ریالی را که بابتش داده‌اید برگرداند و سود فقط بعد از آن شروع می‌شود. قاعده‌اش برای هر دو قرارداد ساده است:
- سربه‌سر کال = قیمت اعمال + پرمیوم
- سربه‌سر پوت = قیمت اعمال − پرمیوم
جدول ۲: کال با قیمت اعمال ۲٬۰۰۰ و پرمیوم ۱۵۰ ریال، در روز سررسید (مثال فرضی)
| قیمت سهم (ریال) | تغییر سهم | ارزش قرارداد (ریال به ازای هر سهم) | سود یا زیان (ریال به ازای هر سهم) | بازده روی پرمیوم |
| ۱٬۸۰۰ | −۱۰٪ | ۰ | −۱۵۰ | −۱۰۰٪ |
| ۲٬۰۰۰ | ۰٪ | ۰ | −۱۵۰ | −۱۰۰٪ |
| ۲٬۱۰۰ | +۵٪ | ۱۰۰ | −۵۰ | −۳۳٪ |
| ۲٬۱۵۰ (سربه‌سر) | +۷٫۵٪ | ۱۵۰ | ۰ | ۰٪ |
| ۲٬۳۰۰ | +۱۵٪ | ۳۰۰ | +۱۵۰ | +۱۰۰٪ |
جدول سه منطقه را نشان می‌دهد. زیر ۲٬۰۰۰ ریال، قرارداد در سررسید ارزشی ندارد و کل پرمیوم از دست می‌رود؛ کسی سهمی را که در بازار ارزان‌تر است با ۲٬۰۰۰ ریال نمی‌خرد. بالای ۲٬۱۵۰ ریال، منطقه‌ی سود واقعی است. و میان این دو، منطقه‌ای که معمای ما در آن اتفاق افتاد.
سود از قیمت اعمال شروع نمی‌شود؛ از نقطه‌ی سربه‌سر شروع می‌شود.
منطقه‌ی خاکستری: حق با شماست، اما هنوز زیان می‌کنید
بین قیمت اعمال و سربه‌سر، جهت را درست حدس زده‌اید، اما قرارداد هنوز پرمیوم را پس نداده است. در ۲٬۱۰۰ ریال، کال شما ۱۰۰ ریال ارزش دارد و ۱۵۰ ریال بابتش داده بودید؛ یعنی ۵۰ ریال زیان، یک‌سوم سرمایه.
اشتباه رایج در این منطقه، رها کردن قرارداد است با این حساب که «به هر حال ضرر است». این کار زیان ۵۰ ریالی را به ۱۵۰ ریال می‌رساند. قرارداد در این منطقه هنوز ارزش دارد و فروش، اعمال یا تسویه‌اش بخشی از پول را برمی‌گرداند.
پوت: همان حساب، رو به پایین
پوتی با قیمت اعمال ۲٬۰۰۰ ریال و پرمیوم ۱۲۰ ریال را در نظر بگیرید. سربه‌سر آن ۱٬۸۸۰ ریال است؛ یعنی سهم باید تا سررسید ۶ درصد بریزد تا فقط هزینه‌تان برگردد. در ۱٬۹۵۰ ریال جهت درست بوده، اما ۷۰ ریال زیان کرده‌اید. در ۱٬۷۰۰ ریال، ۱۸۰ ریال به ازای هر سهم سود دارید: ۱۵۰ درصد روی پولی که پرداختید.
این اعداد چیز دیگری را هم نشان می‌دهند. وقتی سهم ۱۵ درصد رشد کرد، کال ۱۰۰ درصد سود داد؛ وقتی فقط ۵ درصد رشد کرد، ۳۳ درصد زیان. اختیار معامله مثل ذره‌بین، حرکت سهم را بزرگ‌تر نشان می‌دهد؛ در هر دو جهت.
سربه‌سر فروشنده کجاست؟
دقیقاً همان‌جا. فروشنده‌ی این کال تا وقتی سهم زیر ۲٬۱۵۰ ریال بماند سود می‌کند و فروشنده‌ی آن پوت تا وقتی سهم بالای ۱٬۸۸۰ ریال بماند. دو طرف به یک نقطه نگاه می‌کنند، از دو سمت مخالف.
پیش از فروش اختیار
سود فروشنده هیچ‌وقت از پرمیومی که گرفته بیشتر نمی‌شود. زیانش اما در کال سقفی ندارد و در پوت تا جایی ادامه پیدا می‌کند که قیمت دارایی به صفر نزدیک شود. تا وقتی وجه تضمین و مدیریت ریسک فروشنده را نشناخته‌اید، سمت فروش نروید.
کارمزد و مالیات، سربه‌سر را چقدر جابه‌جا می‌کنند؟
سربه‌سر، تصویر روز سررسید است
این عدد فقط می‌گوید اگر قرارداد را تا سررسید نگه دارید چه می‌شود. پیش از آن، هر وقت بخواهید می‌توانید قرارداد را در تابلو بفروشید و سود یا زیانتان فرق قیمت خرید و فروش خودِ قرارداد است؛ گاهی حتی پیش از آنکه سهم به سربه‌سر برسد.
دلیلش این است که قیمت قرارداد فقط به فاصله‌ی سهم تا قیمت اعمال بستگی ندارد؛ زمان باقی‌مانده و نوسان هم در آن نقش دارند.
آزمون پنج‌دقیقه‌ای روی تابلوی واقعی
این تمرین را فردا در ساعت معاملات انجام دهید:
- دیده‌بان اختیار معامله را باز کنید و یک نماد پایه با معاملات فعال انتخاب کنید.
- یک کال (نماد «ض») و یک پوت (نماد «ط») با سررسید یکسان بردارید و قیمت اعمال و آخرین پرمیوم هر کدام را یادداشت کنید.
- سربه‌سر هر کدام را حساب کنید و فاصله‌اش را با قیمت امروز سهم، به درصد، بنویسید.
- تعداد روزهای مانده تا سررسید را کنارش بگذارید و نمودار چند ماه گذشته‌ی سهم را نگاه کنید: سهم در چنین فاصله‌ی زمانی، چنین حرکتی کرده است؟
اگر این تمرین را روی چند قرارداد تکرار کنید، به قراردادهایی برمی‌خورید که ارزان به نظر می‌رسند، اما سربه‌سرشان جایی است که سهم در فرصت باقی‌مانده به‌سختی به آن می‌رسد. ارزانی آن‌ها از همین است.
معمای اول حالا جواب دارد. سهم پنج درصد بالا رفت و کال زیان داد، چون قیمت فقط به منطقه‌ی خاکستری رسید و از سربه‌سر نگذشت. پیش از خرید هر کال یا پوت، به جای «بالا می‌رود یا پایین؟» دو سؤال دقیق‌تر بپرسید: تا کجا، و تا کی؟ جواب اولی نقطه‌ی سربه‌سر است و جواب دومی تاریخ سررسید. قدم بعدی‌تان هم همین است: سربه‌سر اولین قراردادی را که به آن فکر می‌کنید، پیش از ثبت سفارش روی کاغذ بنویسید.
ویدیوی اموزشی همین قسمت را از دوره رایگان و جامع اختیار معامله دریافت کنید بخش 2
محیا حسین زاده
مدیر اجرایی و فنی
استراتژیست محتوا و بازاریابی دیجیتال با گواهی‌نامه‌های بین‌المللی در Content Marketing، AI Consultant، نویسنده و پژوهشگر
دیدگاه‌ها (0 نظر)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است
اولین نفری باشید که درباره این مقاله نظر می‌دهد.
دیدگاه خود را بنویسید
حساب کاربری دارید؟ ورود
پاسخ خود را بنویسید